Wat is ethiek?
‘Cheshire kat?’,vroeg Alice ‘Wil je me alsjeblieft vertellen welke kant ik opmoet vanaf hier?’ ‘Dat ligt er voornamelijk aan waar jij naar toe wil’, zei de kat. ‘Dat kan me niks schelen’, zei Alice. ‘Dan doet het er niet toe welke kant je opgaat’, zei de kat.
(Charles (Lewis Carroll) Dodgson in: Alice in Wonderland, 1865)
Wat is ethiek? Net als het Centrum voor Ethiek en Gezondheid hanteren wij hier onderstaande eenvoudige, maar heldere definitie:
Ethiek is nadenken over goed handelen.
Bij ethiek staat dus de vraag centraal wat goed is om te doen in concrete situaties. Van oudsher is ethiek een onderdeel van de filosofie. De Griekse wijsgeer Socrates (470-399 v Chr.) stelde dat overal waar mensen bij elkaar zijn ethiek wordt bedreven. Want overal waar mensen samen leven komt de vraag naar boven hoe dat dan op een goede manier mogelijk is. In een notendop geeft dit aan dat ethiek altijd twee kenmerken heeft:
- Reflectie, gerichte discussie, overwogen handelen (nadenken, praten, wikken en wegen, overwogen handelen)
- Het heeft altijd betrekking op de praktijk; het gaat ergens over. Praktische vragen vormen het startpunt.
In andere definities wordt niet alleen gesproken over goed, maar ook over slecht:
Ethiek behandelt de vraag wat goed en slecht is.
Als het gaat om goed en/of slecht dan komen natuurlijk normen en waarden om de hoek kijken.
Normen zijn concrete richtlijnen voor het handelen.
Waarden zijn opvattingen over wat wenselijk is.
Normen zijn gedragsregels; opvattingen over hoe jij en anderen zich in bepaalde situaties wel en niet dienen te gedragen. Waarden zijn idealen en motieven die jij en anderen de moeite waard vinden om na te leven. Het zijn opvattingen over wat wenselijk is. Binnen de jeugdzorg spelen zowel normen als waarden een grote rol.
De normen en waarden van de organisatie, van jou, van jeugdigen en hun ouders vormen de moraal. Die moraal kan dus verschillend zijn.
Een moraal is de combinatie van gehanteerde normen en de waarden die men nastreeft.
Normen en waarden die een rol spelen in je werk zijn deels vastgesteld door de samenleving, de organisatie waar je werkt en door je beroepsgroep. Een ander belangrijk deel is ingegeven door je eigen achtergrond. Zaken als afkomst, overtuigingen, religie en politieke voorkeuren bepalen jouw normen en waarden. In je handelen als jeugdzorgwerker is het belangrijk dat je bewust bent van je eigen normen en waarden en tevens in staat bent die van anderen te interpreteren en te respecteren. Iedereen zoekt op zijn manier naar het verklaren van zaken. Daar raakt ethiek zingeving en andersom.
Zingeving betekent zoeken naar de zin, de bedoeling of het doel van het leven of een belangrijke gebeurtenis.
Het woord geeft al aan dat het een actief proces is. Zingeving in de jeugdzorg is van groot belang. Zingeving in de jeugdzorg kent twee aspecten. Ten eerste helpen professionals ouders en jeugdigen bij zingevingvraagstukken in hun leven: Waarom is mij dit overkomen?; Hoe geef ik dit een plek in mijn leven?; Hoe ga ik verder? Ten tweede willen professionals dat hun werk zinvol is. In moeilijke en soms uitzichtloos lijkende situaties van kinderen is die zinvolheid van jouw werk niet vanzelfsprekend.
Zingeving en ethiek in de jeugdzorg hangen met elkaar samen. Zingevingsvragen van jezelf én van je cliënten maakt dat je nadenkt over goed handelen. Dat betekent ook dat je wikt en weegt wat het beste is in moeilijke situaties. En dat brengt ons op de laatste definitie die van belang is: ethische dilemma’s
Een ethisch dilemma is een situatie waarin je verschillende handelingskeuzen hebt. De keuze is complex omdat iedere keuze ook negatieve gevolgen kan betekenen die je slechts deels kunt voorspellen en/of beïnvloeden. Bovendien kunnen tegenstrijdige belangen een rol spelen.
<< terug